Бездә исә архив эшенең башлангычы район оешкан 1930 елга барып тоташа. Архив бүлеге башта милициянең Октябрь бүлеге каршын­да ачыла һәм эш республикада беренче бул­ган Октябрь МТСы, авыл хуҗалыгы артельлә­ре, район сәламәтлек саклау бүлегенең до­кументларын саклауга алудан башлана. 1960 елда архив хезмәте район Советы башкарма комитеты буйсынуына күчә, һәм колхозлар, район башкарма комитеты, аның бүлекләре, авыл Советларының, предприятиеләр һәм оешма- учреждениеләрнең дә сакланырга ти­ешле документлары бирегә тапшырыла баш­лый. Шуннан бирле бүлекне озак еллар буе Надежда Михайловна Прохорова, Елизавета Ивановна Бобкова җитәкләгәннәр. Ә 1986 ел­ның февраленнән әлеге җаваплы вазифаны Вера Николаевна Белова башкара. Моннан ике ел элек архив бүлеге күпкә уңайлырак шартларга чыкты - документлар аерым зур иркен бүлмәләргә күчерелде, клиентларны кабул итү өчен тагын бер эш бүлмәсе дә бар. Архив фондын компьютерлаштыру эше дә алып барыла, анысының серләрен архивның баш белгече Әлфинә Сафина үзләштерә

...Архивның күләмен кү­заллау өчен мондагы доку­ментлар саклана торган стел­лажларның гомуми озынлыгы 300 метрлап булуын әйтү дә җитә. Алардагы 162 фондта 21350дән күбрәк эш сакла­на бүген. Алар һәммәсе тиз ориентлашырлык итеп урна­штырылган. Ә бу эшләрнең һәркайсы үзе тагын йөзләрчә документтан - архив берәм­легеннән тора. Һәм архив документларын компьютер программасына кертү нәкъ менә барлык берәмлекләрне күпмедер дәрәҗәдә тулырак күзалларга булышырга тиеш тә инде.

...Әлегә исә бер генә җөм­ләлек белешмә язып бирү өчен дә никадәр эшне күтәре­ргә туры килә. Менә безнең алда гына Аксубай районын­да яшәүче берәүнең зама­нында Нурлат шикәр заводы төзелешендә эшләгәнлеген раслаучы белешмә сорап кил­деләр. Ул чактагы 30нчы төзү-монтаж участогының 1956нчы һәм 1958нче елгы приказлар кенәгәләрен эзләп табарга туры килде. Ә ул кенәгәләрнең берсендә генә дә эшкә алулар һәм эштән китүләр турында йөздән артык приказ булып, һәр приказ үзе дистәләп па­раграфтан тора, аларның кайсыларында берничә дистә кешегә кагылышлы мәгълү­мат бар. Һәм архив хезмә-тендәгеләргә теге яки бу кеше сорап килгән мәгълүматны эзләп шушы кенәгәләрне ак­тарырга, мәгълүмат мөмкин кадәр тулы һәм төгәл булсын өчен еш кына берничә эшне кузгатырга туры килә. Чөнки тарих тузанын һәм еллар исен саклаучы ул документларның һәркайсында - аерым кеше

язмышы, тулы бер коллектив­лар, район тормышы. Вакыт табып, шул документларны иркенләп актара башласаң, нинди генә кызыклы мәгълү­матларга тап булмыйсың би­редә. Менә Кызыл Октябрь поселогында оештырылган "Канаш" колхозының 1946нчы елгы хисабы. Ул чакта авылда ничә хуҗалык булган, күпме кеше яшәгән, ничә баш терлек асралган, нинди эш коралла­ры кулланылган - һәммәсе бар анда. Әле бу хисап шул елгы "Херле Ялав" газетасы белән дә тышланган, һәм газетаның шул бер санын­нан гына да никадәр кызык­лы мәгълүмат алырга була. Яки менә шул ук хуҗалыкның 1933 елгы хисабы. Анысы ла­тин хәрефләре белән татарча язылган бланкка тутырылуы белән генә дә кызыклы. Яки менә III Съезд поселогының шул ук исемендәге хуҗалыгы­ның 1935 елдан бирле килгән документлары. Сугыш алды елында авылда барлыгы 155 кеше яшәп, шуларның 77се хезмәткә сәләтлеләр булса, 1942 елда исә андыйлары 47гә генә калган, ир-атларның шактые фронтта, димәк... Ә район Советы башкарма коми­теты утырышларының беркет­мәләрен күздән кичерсәң... Әйе, авыл, хуҗалык, район та­рихлары белән кызыксынучы­ларга архивтан гына да әллә никадәр бай мәгълүмат алып була. Ә биредә сезне һәрчак ачык йөз белән каршы алып, игътибар белән тыңларга һәм кулдан килгән ярдәмне күрсә­тергә әзерләр. Әнә бит, был­тыр гына да 591 мөрәҗәгать булган, һәм шуларның 549ына уңай җавап бирелгән. Быел-ның тугыз аенда тагын 500ләп кеше мөрәҗәгать иткән инде,

һәм шуларның 456сы үзен канәгатьләндерерлек җавап алган. Алга таба мөрәҗә­гатьләр тагын да күбрәк бу­ласы әле, чөнки архив план­лы рәвештә тапшырыласы эш кәгазьләре исәбенә генә генә түгел, ә ликвидацияләнә торган предприятиеләр һәм оешмаларның документла­ры белән дә тулылана тора. Былтыр гына да шундый 8 оешмадан 1200дән күбрәк эш кабул ителгән. Ә соңгы еллар­да бетерелгән тагын ике дис­тәләп хуҗалык һәм оешма­ның документларын архивка саклауга кабул итү эше бара. Димәк, заманында әлеге оеш­маларда эшләгән кешеләрнең күбесе иртәме-соңмы архи­вка мөрәҗәгать итәчәк. Шуңа да предприятие-оешмаларны һәм хуҗалыкларны ликвида­цияләүчеләр аларның доку­ментларын, бигрәк тә шәхси составка кагылышлыларын вакытында һәм тулы көенә архивка тапшыру турында онытмасыннар иде. Билгеле, архив хезмәтен-дәгеләрнең эше һич тә бе­лешмә биреп утыру белән генә чикләнми. Урыннарда эш кәгазьләренең тиешенчә алып барылуын да, саклауга тапшырыласы документлар­ның тулы тәртиптә булуын да әледән-әле тикшереп тора­лар алар, төрле рәсми сора­тулар буенча да мәгълүмат­лар әзерлиләр, бирегә киңәш сорап килүчеләр дә аз түгел. Ни әйтсәң дә, инде бер кеше гомереннән дә озаграк вакыт­тан бирле җыелган кыйммәт­ле, нигездә бердәнбер нөс­хәдә булган йөз меңнәрчә до­кумент белән эш итәләр бит биредәгеләр. Ә еллар үткән саен тарихның тузаны да кадерле бит аның.